Дыгъужьыжьымрэ лiыжь цiыкiумрэ

Еуэщ-еIэри, зы лIыжь цIыкIу псэут, жи. Псэути, махуэ гуэрым, къуажэ благъэм къикIыжрэ пэт, хьэчэхьэлсэу зы Дыгъужьыжь къыбгъэдолъадэ:

- Уэиихь!

- Сыт къэхъуар? - жи ЛIыжь цIыкIу.

- IЦакIуэхэм сыкъаху caукIыну: сыгъэпшкIу!

- Дэнэ ущызгъэпщкIун?

- Уи къэпым сигъэтIысхьэ.

- А зиунагъуэрэ, уэ си къэпым уихуэрэ!

- Зизгъэхуэнщ, къэущI мыдэ!

ЛIыжьым къэп нэщIыжь иIыгъыу арати, Дыгъужьым игу щIогъури, къыхуеущI. Дыгъужьыжьыр къэпым йопщхьэ.

- Уи кIэр къопIиикI, лIэун.

Дыгъужьыжьым и кIэр и бэкъум деупщIэ.

- Уи пхэр къощ, лIэун.

Дыгъужьыжьым зызэфIегъапщхьэ.

- ПсынщIэу къэпыщхьэр пхэ! - жи.

ЛIыжь цIыкIу къэпыщхьэр щхьэщепхыкI.

- Къэпыр гъэукIури аби, къыстетIысхьэж, зыбгъэпсэху нэ­хъей, - жи Дыгъужьыжьым.

ЛIыжь цIыкIу къэпыр егъауэри тотIысхьэж, и IэдакъитIыр и жьэпкъым щIэгъэкъуауэ. ЩакIуэхэр зэрыгъэкIийуэ къос.

- Уо, лIыжь цIыкIу, дыгъужь плъэгъуа?

Дыгъужьыжьым зеудыгъу.

- Слъэгъуащ.

- Дэнэ кIya?

Дыгъужьыжьыр мэкIэкуакуэ.

- МобыкIэ.

ЩакIуэхэр зэрыIуохыж. ЛIыжь цIыкIу къэпыщхьэр къетIэтэжри Дыгъужьыжьыр кърегъэпщыж. Дыгъужьыжьыр къэпым къопщыж­ри, и жьэжьыр ущIауэ къотIыс:

- Р-р-р, - жи.

- Сыт иджыри узыхуейр? - егъэщIагъуэ ЛIыжь цIыкIу.

- Усшхынущ.

- Iay, апхуэдэ хабзэ щыIэ: сэ yaукIыну иджыпсту укъезгъэлащ, уэ берычэт бесын къызжепIэным и пIэкIэ сыщIэпшхынур сыт?

- Сыкъызэбгъэлари цIыхущ, уэри уцIыхущ, цIыхур хьэкIэ­кхъуэкIэм фыдибийщ: фи хьэм драхужьэри дыкъаубыд, фочкIэ фыкъъыдоуэри дывоукI.

- Iэгъ, сэ си гъащIэм дыгъужьи бажи сыукIакъым, си лажьэр сыт?

- УзэрыцIыхур уи лажьэщ.

ЛIыжь цIыкIyp мэгузавэри Дыгъужьыжьым йолъэIу:

- НтIэ, ауэ думыгъэщI. Дегъажьи, япэ дызыхуэзэ щым суд едгъэгъащIэ: сыпшхыну суд ящIэрэ - сышх, сумышхыну суд ящIэрэ - сыутIыпщыж!

Дыгъужьыжьыр абыкIэ арэзы мэхъури зэдожьэ. КIуэм-лъейм, кIуэм-лъейуэрэ, зы IIIыжь уэдыкъуа гъуэгу напщIэр ихъуу ирохьэ­лIэ.

- Ей Шыжь, Шыжь, суд къытхуэщIэ!

- Сыт хуэдэ суд? - Шыжьым жьэгъуашхэу и щхьэр къеIэт.

- Мы Дыгъужьыжьыр яукIыну щакIуэм кърахужьати, си къэпым изгъапщхьэри къэзгъэлащ, иджы езым, берычэт бесын къызжиIэным н пIэкIэ, сишхыну жеIэ. Ар захуэ?

- ЗахуэкIэ, тхьэ соIуэ! - жи Шыжь уэдыкъуам. - ЦIыхур фыекуэкуншэщ: сэ илъэс пщыкIутхукIэ зыгуэрым сыхуэлэжьати, жьы

сызэрыхъуу и пщIантIэм сыкъыдихуащ, уолъэпэрапэ жиIэри. ГущIэгъу зымыщIэм гущIэгъу хуащIрэ? Еуэ, шхы, Дыгъужьыжь!

Дыгъужьыжьым и жьэр еущIри. р-р-р жи. ЛIыжь цIыкIур йокIуэт:

- Зэ умыпIащIэ, Дыгъужьыжь, адрей тIум жаIэнур уэ пщIэрэ! Дыгъужьыжьымрэ ЛIыжь цIыкIумрэ йожьэжри, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейуэрэ, зы ТхьэкIумэкIыхь пабжьэм хэлъэдэжу къалъагъу.

- Ей ТхьэкIумэкIыхь, ТхьэкIумэкIыхь, суд къытхуэщIэ!

- Сыт хуэдэ суд? - ТхьэкIумэкIыхьым и щхьэр пабжьэм къыхегъэж.

- Мы Дыгъужьыжьыр яукIыну щакIуэм кърахужьати си къэпым изгъапщхьэри къезгъэлащ, иджы езым, берычэт бесын къызжиIэным и пIэкIэ, сишхыну жеIэ. Ар захуэ?

- Мызахуэмэ, тхьэр зыгъэпцIа ТхьэкIумэкIыхьыр сэращ!­ - жи. - ЦIыxyp фыекуэкуншэщ: лажьи хъати димыIэу дыкъывоукIри, ди лыр фошх, ди фэр пыIэ фощI. ГущIэгъу зимыIэм гущIэгъу хуащIрэ? Еуэ, шхы, Дыгъужьыжь!

Дыгъужьыжьым и жьэр еущIри, р-р-р жи. ЛIыжь цIыкIур йокIуэт:

- Зэ умыпIащIэ, Дыгъужьыжь, ещанэм жиIэнур уэ пщIэрэ! Дыгъужьыжьымрэ ЛIыжь цIыкIумрэ йожьэжри, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, зы Бажэжь цIыкIу гъуэгум зэпрыжу къалъагъу.

Ей, Бажэжь цIыкIу, Бажэжь цIыкIу, суд къытхуэщIэ!

- Сыт хуэдэ суд? - къоплъэкI Бажэжь цIыкIур.

- Мы Дыгъужьыжьыр яукIыну щакIуэм кърахужьати, си къэпым изгъапщхьэри къезгъэлащ, иджы езым, берычэт бесын къызжиIэным и пIэкIэ, сишхыну жеIэ. Ар захуэ?

- Судыр пэжым темыщIыхьамэ, захуэ хъуркъым. Пэж жыфIэ!­ - жи Бажэжь цIыкIу.

- Мы ЛIыжь цIыкIум жиIам пцIы хэлъкъым, - жи Дыгъужьыжьми.

- Дауэ зэрыхэмылъыр: уэ узинагъ къэпым уихуэрэ? - идэркъым Бажэжь цIыкIу.

- Уэлэхьи, сохуэм!

- НтIэ ипщхьи сыгъэлъагъут.

ЛIыжь цIыкIу и къэпыр къеущIри Дыгъужьыжьыр йопщхьэ.

- Уи кIэр къопIиикI, - жи Бажэжь цIыкIу.

Дыгъужьыжь и кIэр и бэкъум деупщIэ.

- Уи пхэр къощ.

Дыгъужьыжь зызэфIегъапщхьэ.

- Ихуа хуэдэщ, ауэ къэпыщхьэр пхуэпхэну пIэрэ?

ЛIыжь цIыкIу къэпыщхьэр быдэу щхьэщепхыкIыж.

- Айдэ, ЛIыжь цIыкIу, ухуеймэ, суд щIэ, ухуеймэ, зегъэшх!­ - жеIэри Бажэжь цIыкIур щIопхъуэж.

ЛIыжь цIыкIум бжэгъу цIынэ къещтэри Дыгъужьыжьыр eукI и фэр трехри джэдыгу ирегъэщI, и ныуэжьми пщампIапхъэ къыхудохуэ, я къуэ закъуэми пыIэпхъэ къыхудагъэкI.

 

ЗЫРИ ЗИМЫIЭМ ВЫЖЬИТI ИIЭТ

Еуэрэ-еуэрэт, жи. Зыри зимыIэм выжьитI иIэти, хьэмэшыпхэмкIэ кърихуэкIым-кърихуэкIыурэ, джалэри и нэм маскIибл къыщIипхъри плIанэпиблым дипхъащ, Къыщылъэтыжри:

- Уэ улъэщ-улъэщ, мыл? - жиIащ, жи.

- Сэ сылъэщмэ, дыгъэм сегъэври.

- Уэ улъэщ-улъэщ, дыгъэ?

- Сэ сылъэщмэ, пшэм сыкъуелъафэри.

- Уэ улъэщ-улъэщ, пшэ?

- Сэ сылъэщмэ, жьым сызэрехуэри.

- Уэ улъэщ-улъэщ, жьы?

- Сэ сылъэщмэ, уэшх къысфIошхри.

- Уэ улъэщ-улъэщ, уэшх?

- Сэ сылъэщмэ, щIым срефри.

- Уэ улъэщ-улъэщ, щIы?

- Сэ сылъэщмэ, удз къыстокIэри.

- Уэ улъэщ-улъэщ, удз?

- Сэ сылъэщмэ, мэлхэм сашхри.

- Уэ улъэщ-улъэщ, мэл?

- Сэ сылъэщмэ, пщыжь-уэркъыжьхэм сашхри.

- Уэ улъэш-улъэщ, пщыжь-уэркъыжь?

- Сэ сылъэшмэ, си къамышы Iэпэпс дзыгъуэм пешхыкIри.

- Уэ улъэщ-улъэш, дзыгъуэ?

- Сэ сылъэшмэ, наужьым сешхри.

- Уэ улъэщ-улъэщ, наужь?

- Нарым-нарым, ахай сылъэщ! Сэ сымылъэщмэ, хэт лъэщ? Зэгъуиэгъуиблым я шэ пэгуниблым сыкъыхофри, гуащэм и щхьэнтэ кIапэм «пыху» жезгъэIэу сожейри сытелъщ! - щыжиIэм, лIыp къыхуилъащ, жи:

- ХьэдрэтыпцI ухъуи ар! Тыхъ! - жиIэри.

Наужьыр штэри шхьэгъубжэмкIэ дэлъащ; щхьэгъубжэ лъаб­жьэм деж дыгъэ зригъэууэ зы хьэпшыр цIыкIy щылъти, ар щилъагъум, нэхъеижу щтэри дэшхуеижьым дэжеящ. Жэщ хъуху, къемыхыжыфу тесащ, жи, «нау, нау» жиIэу пщIэууэ. Жэщ хъури хьэпшырыр Iуахыжа нэужьщ къыщехыжыфар.