Къуэдзокъуэмрэ урыс пащтыхьымрэ

Еуэри, зы махуэ гуэру, пщэдей хуэдэм гъэрэ щIырэ зэхэкIыу, зы шу цIыкIу ныдопсыхэри:

- Къылышбий и къуэжьыр къоджэ, - жи, - Iуэху пIэщIэгъуэкIэ къыпхуейуэ.

Сошэсри сокIуэ. СыздэкIуам, чэсэвор къыспоуври, сыщIигъыхьэркъым:

- Къылышбий и къуэжьым къущхьэ унафэ ещIри хущIыхьэркъым, - жеIэ. – Зы тхьэмахуэ дэгъэкIи, къакIуэ!

Тхьэмахуэр дызогъэкIри сокIуэ, сыкIуа щхьэкIэ, сыщIигъыхьэркъым:

-Къылышбий и къуэжьым Джылахъстэнейм я унафэ ещIри хущIыхьэркъым, - жи чэсэвом.

Тхьэмахуэ гуэр дызогъэкIри сокIуэ, сыздэкIуар аргуэрыжьщ:

- Къылышбий и къуэжьым Къэбэрдей унафэ ещI, - щыжаIэм сыгубжьащ:

- Мыр сыт, мы гъуамэр кIэн къыздэджэгурэ: къызэджэрэ сыкъишэу, сыкъыздишам сыщIимыгъэхьэжу! ТекIуэт мыдэ! – жысIэри, къамышы тIуащIэкIэ чэсэвор тезгъэкIуэтщ аби, лъапэкIэ бжэр Iузудри, сыщIыхьащ Къылышбий и къуэм и IуэхущIапIэм.

Уи фIэщ хъункъым сэ абы щыслъэгъуар! И дамэр дыщэрэ и щхьэ фэкъур гъуэплъ хъужауэ Къылышбий и къуэр щIэтщ адакъитI зэрегъэзауэри. «Уэлэхьэ, унафэ дэгъуэ яхуощIым уэ Къэбэрдейм!» - жысIащ сигукэ, ар щыслъагъум. Махъшэ хуэдиз хъууэ мо адакъэ плъыжьышхуэхэр къаруи псэруи къахуэмынэжауэ зэрыфыщIырт Къылышбий и къуэжьым и IуэхущIапIэ пэшыр джэдвей защIэрэ джэдыц защIэрэ ящIауэ. Къылышбий и къуэм, и щIыбыр къысхуэгъэзауэ щытщи, сыкъилъагъуркъым. Зыкъомрэ сеплъщ, сеплъри щымыхъум, къамышы тIуащIэмкIэ и дамэтелъым сытеуIуащ. «Йирэ-йирэ! Йирэ-йирэ!» - жиIэурэ адакъитIыр зэриушту и Iэхэр здищIым къызэплъэкIри:

- А-а, фэхъус апщий, Къуэдзокъуэ и къуэжь! – жиIэри, къысщыгуфIыкI хуэдэу, и дзэлыфэр итIащ, арщхьэкIэ сэ сщIэртэкъэ абы сыкъилъагъу зэрымыхъур: лIыгъэрэ хабзэкIэ уатекIуэ хъуамэ, цIыхур къомыфыгъуэнкIэ Iэмал иIэкъым.

Чэсэвор къриджэри адакъитIир щригъэхыжащ.

- Къуэдзокъуэ и къуэжь, - жиIащ итIанэ зиутхыпщIыжурэ, - пащтыхьыжьыр къоджэ. Бытырбыху усшэн хуей уэ унафэ къысхуищIащ.

ЗгъэщIэгъуащ ар: «ИгъащIэм дызэрылъэгъуакъым, си натIэгу нэ закъуэ исмэ, ищIэркъым, щхьэ къысхуеин хъуа урысей пащтыхьыр?» - жисIэри.

- Сытыт нэхъ зыхуейр? – соупщI.

- Уэлэхьэ, сымыщIэ, дынэсмэ, къыбжиIэнкъэ! – жи. – Зыгъэхьэзыр: пщэдей демыжьэнкIэ Iэмал иIэкъым.

Сэ сыхьэзырыххэтэкъэ – нэху щыри сыкъакIуэмэ, Къылышбий и къуэжьым и бжэIупэм мафIэгур къыIуахуарэ папщэу Iуту.

- НитIысхьэ! – жи.

- Уэлэхьэ, симытIысхьэн! – жисIэри хуэздакъым. – Сэ сыадыгэшущ, сиш сытесыжмэ, нэхъ къызощтэ. Батырбыху и куэбжэ дыхьэпIэм деж дыщызэхуэзэжынщ! – жысIэри селъэдэкъауэри силъащ.

Къылышбий и къуэр мафIэгум итIысхьэри нежьащ.

Дыгъэ къухьэгъуэ хъуауэ сыкъызэплъэкIри, мафIэгум къриху Iугъуэр слъагъужтэкъым – апхуэдизкIэ сакъыщхьэщыкIати. Бытырбыху тхьэмахуэ гъуэгути, сынэсри, и куэбжэ дыхьэпIэм сыщепсыхащ. ХьэрэкъуэпскIэ еджэу зы псы цIыкIу ежэхти, си шыр псы езгъафэри, сутIыпщащ, хъуакIуэ жысIэри; сэри зыстхьэщIщ, тIэкIу седзакъэри, си щIакIуэм сытегъуэлъхьэжауэ сощхьэукъуэри сытэлъщ. Махуэ етхуанэр шэджагъуапIэм иувауэ нэсащ Къылышбий и къуэри. Пащтыхьым и пщIантIэм дызэрыдыхьэу, инэралышхуэхэр къыщIэжри, си лъэрыгъыр яубыдри, срагъэпсыхащ. ИтIанэ хьэщIэщымкIэ драгъэблагъэ.

ИкIэ къинамэ цIыху мин щIэхуэнт а хьэщIэщым, апхуэдиз и инагъти! ХьэщIэщым и лъэгур абджт, мыл гъуджэм хуэдэу; абы урыс пащтыхьымрэ тырку пащтыхьымрэ кIэн зэдэджэгуу тетщ. Соплъри, урыс пащтыхьым и пэр къыпыхууэ нэщхъейщ. Дыкъыщилъагъум:

- СлIожь, емынэм фыкъихуа мыбы: фызыхуейр сыт? – жиIэри къыджьэхэлъащ.

Къылышбий и къуэм зыкъызэфIигъащIэри, щхьэщэ къыхуищIщ аби, жриIащ:

- Си дотэ нэху, Къуэдзокъуэ и къуэжьыр къысхуэшэ жыпIати, мис, къыпхуэсшащ.

Ар зэрызэхихыу пащтыхьыжьыр къэгуфIэжри къызбгъэдыхьащ:

- ФIэхъус апщий, Къуэдзокъуэ и къуэжь! - жи. - Уи щхьэкIэ удмыцIыхуми, уи цIэкIэ удоцIыху. Уи къэкIуэныгъэр ди махуэш­хуэщ, тIуми фIы къытхухэкIыну тхьэм къыщIигъэкI! Ауэ, ­жиIащ, - псом япэу, къомыхьэлъэкIыу щытмэ, мо зинэкIэ къалъхуа мо сэрыкъ фIейм си кIэнхэр сфIихьэхуащи, къысхуэхьэхуж!

- Дэвай-тIэ, - жысIэри, сыджэгуу езгъажьэри, урысей пащ­тыхьым и кIэнхэр къэсхьэхужащ, итIанэ тырку пащтыхьым и кIэнхэ­ри къыфIэсхьэхури къыщыхуэсхьым:

- Етыж, - жиIащ, - абы и кIэнхэр, мыгъуэ дишх! Абы зауэ къикIынкIэ хъунущ. Сэ иджыпсту бэлыхь сыхэхуащи, си къарур къызомэщIэкI.

Абдежым урысей пащтыхьыжьым унафэ ищIри, Iэнэ бэлыхь къригъэухуащ. Ижьырабгъур сэ къызитщ аби, сэмэгурабгъум тырку пащтыхьыр игъэтIысри, жэщибл-махуиблкIэ бал къытхуищIащ. Балыр зэфIэкIщ, зыдгъэпсэхужри, пащтыхьым и IуэхущIапIэмкIIэ сриджащ.

- Къуэдзокъуэ и къуэжь, - жи, - Iуэхутхьэбзэ инкIэ сынолъэIу­ну укъезджащи, дауэ уеплърэ?

- ЖыIэ!

- ЖысIэмэ, мыращ, - жи, - гэрман пащтыхьым зауэ къызищIылIащи, си дзэр псори абы есшэлIауэ пэщIэтщ, мыдэкIэ къэралым си бийуэ исыр зэгурыIуауэ си тедзыпIэ хъунур къаулъэпхъэщ. Иджыпсту нэхъ псэзэпылъхьэпIэ сэ сихуэжыну къыщIэкIынкъым, си гъащIэр кIыхьми кIэщIми. Мо сэрыкъ фIейр, IупэфIэгъу къэсщIу, германым езутIыпщын си гугъэу къезгъэблэгъати, сызэтригъыхьэр­къым. ГугъапIэу сиIэр уэращи, лIы ищIэн тхьэм уигъащIэ! Сэри уи хьэкъ стекIуэдэнкъым.

«Уэлэхьэ, пащтыхьыжьым и сагъызыр вэнвейм хэхуам!»­ - жызоIэ сигукIэ.

- АтIэ сыт нэхъ сыбгъэщIэну узыхуейр? - соупщI.

- Сызыхуейрат, - жи, - гэрман пащтыхьым деж узгъэкIуэнурэ уезгъэдъэIунут къызэкIужыну. Абырэ сэрэ дызэкIуам, модрей си бийхэм яхуэфI сыхъунт!

Си щхьэр згъэкIэрахъуэри хуэздакъым:

- Уэлэхьэ, МэкIэлей, сэ апхуэдэ бзаджэнаджагъэрэ напэтехрэ пхуэзмыщIэфыну, укъызэмылъэIу! Дауэ сэ гэрман пащтыхьым и пащхьэ сиувэу, дыкъарууншэщи, дызэгъэкIуж зэрыжесIэнур? Ар мы си адыгэ напэм дауэ къезгъэкIун? КIуэи, зыкъегъэукI жыпIэмэ, сыкIуэнщи, слъэкIыху сыпхуэзэуэнщ, слъэмыкIыж хъумэ, зыкъез­гъэукIынщ.

- АтIэ, - жи, - ар уи адыгэ напэм къемызэгъынумэ, нэгъуэщI къысхуэщIэ!

- ЖыIэ!

- Лениным деж кIуэи, схуелъэIу, мы зауэр зэфIэкIыху тIэкIу ервэлуцэ лъэпкъ къимыгъэхъеину!

- Iay! - жысIэри си жагъуэ хъуащ: - Сэ апхуэдэ сщIэфыну шхьэ а фэр къызуплъа! Сэ Лениным сыгухьэну си мурадщ, уэ Лениным бий сыхуэпщIыну ухэтщ! Уэлэхьэ, ар зэхуэдмыщIэн! -­шыжысIэм, МэкIэлей губжьри стражнычхэм еджэш:

- Уэихь, фыкъызэрысын! - жиIэри.

Къызэрысу:

- Фубыд мы Къуэдзокъуэ и къуэжьри, хьэпсым ивдзэ! - жиIэри унафэ яхуищIащ. - Сэ абы нэгъуэщI епсэлъэкIэкIэ сепсэ­лъэнщ! Стражныч полъку унэм къыщIэлъэдауэ сыкъаувыхь щыхъум, си джатэбгъуэ кIэщIыр къисхри, си занщIэр си гъуэгуу, къыслэщIэ­хуэр сыупщIатэурэ, сыкъыкIуэцIрыкIщ аби, щолэхъужьым зыкъез­дзри, сакъыIэщIэкIащ. Абы и ужькIэ Лениным дзэ зэхуишэсу Мэзкуу дэсти, сыкъакIуэри Iуэхур зэрекIуэкIар щыхуэсIуэтэжым:

- Мэлэдец, Къуэдзокъуэ и къуэ, улIщ! - къызжиIащ. - Уэ къэрэхьэлъкъым ущрателъхьэкIэ, нобэ щыщIэдзауэ дызэныбжьэ­гъунщ! - жиIэри, ди Iэр зэрыубыдщ аби, тхьэ зэхуэтIуащ, гугъу ехьу зи пщIэнтIэпскIэ псэуж цIыхум дахуэлэжьэн.

Тхьэуэ мыр зи мафIэ, ервэлуцэр къэхъейри, ар къыщыхъен махуэм къыщыщIэдзауэ щыувыIэжа махуэм нэсыху. Лениным и шыплIэ пылимотымрэ си шыплIэ пылимотымрэ зэбгъурыту дызэуакIэ! Ервэлюцэр текIуэри Къэбэрдейм къэзгъэзэжа нэужь, Лениным тхылъ къысхуигъэхьащ, «Нэсри къэсыжауэ убэлшэвичщ, Къуэдзокъуэ и къуэжь! - жиIэу иту.